ИДЭРИЙН ДУРСАМЖ - Төгсгөл

...Найз нөхөд маань цөм л амьдрал зохион, үр хүүхдээ дагуулан явцгаах боллоо. Би ажлаасаа халагдан өөр газар ажилд орж, хар нүдэн маань По руу наймаанд явчихлаа...

Би түүнийг хараад л ширтээд л
Битүүхэндээ бас горьдон хүлээх юм
Тэгэвч, зүүдний чинь эзэн
Тэс өөр хүн гэдгийг би мэднээ...
Намайг тэр хараад л ширтээд л
Намрын гуниг арилтал мишээх юм
Чингэвч зүүдний минь эзэн
Чи биш тэр гэдгийг мэдэх үү...

хэмээн Ардчилсан Холбооны улаан дээлт гэгддэг Дари. Сүхбаатар шүлэглэсэн байдаг... Хайр гэдэг ийм л юм... Сургууль төгсөөд ирсний дараахан айлын хуриман дээр зүс үзэн танилцаж, сайн найз нөхөд болсон нэг бүсгүй байх. Тэр миний бүх л паянг мэднэ.

…Миний төрсөн өдөр хэзээ хэзээгүй болох гэж байлаа. Гэр бүлийнхээ хамт хойшоо явсан найзынхаа 3 өрөө байрыг харж үлдсэн надад, төрсөн өдрөө аятайхан тэмдэглэн өнгөрүүх санаа төрнэ... Найз бүсгүйтэй дэлгүүрт тааралдан, төрсөн өдрөө хийх санаатай байгаагаа цухуйлгав... "Yгvй тэгээд чи, хоол ундаа яaх гэж байгаа юм бэ?" гэнэ. "Єө, тэр яахав. "Солонго"-ийн хажуу дахь хагас бэлэн бүтээгдхүүнээс салад, торт авчихна" гэлээ. "Салад, зууш, торт аваад хэрэггүй ээ. Би хийгээд өгье.Харин чи ийм, ийм юм аваад бэлдчихээрэй..." хэмээн тэр хэллээ. 25 хүрч байгааг хэлэх уу, хар нүдэнгээ урьсныг хэлэх уу, хагас сайн таарч байсныг хэлэх уу, ажил таран ирэх замдаа бүсгүйн хэлснийг цуглуулан амьхандаа бэлтгэлээ базаан байлаа. Оргилуун дарс, вино, архи, пиво аван хөргөгчинд хийж орхилоо. Архи, пиво 2-ыг нэлээд юм болж байж олсон юмдаг. Пивонд нэлээд дуртай надад пиво олддогуй нь хэцүү байдаг байсансан. Сонирхуулахад тэр уед: Ууя гэвэл "Ургац", болж угвул "Боргио", нийлье гэвэл "Нийслэл", тун болохгуй бол "Тунгалаг", арга ядвал "Атар" уугаарай гэдэг байлаа. …Төрсөн өдөр... Єдрийн ундны дараа ажилчдадаа аминчлан хэлээд, эртхэн гарлаа. ...Утас дуугарав. Найз бүсгүй "Баяр хүргье! Одоохон очлоо" гэлээ. Тэднийх миний байгаа байрны эсрэг байр. Тун удалгуй гараа гарган байж хийсэн тортоо барьсаар орж ирлээ. Тэр харин ёстой хоол унд хийхдээ гарамгай нэгэн аж. Дорхноо л салад, зууш, хоол унд бэлэн боллоо. Хоюлаа элбэн ширээгээ заслаа. Бүх юм жин тан. Одоо ганцхан зочид ирэх л үлдлээ. Манай найз нөхдийг танихгуй тэрээр: хар нүдэнг чинь харчихаад л явна гэх. Хоюулаа гал төгөөны өрөөнд ойр зуурыг ярилцан байтал, хонх дуугарав... "За, тэр шинэ төрж байгаа залууд баяр хүргье!" гэсээр найз нар маань шуугилдан орж ирлээ. Хар нүдэн ч тормолзсоор ороод ирлээ. Тэр хүрээд ирлээ. Тэднийг зочдын өрөө рүү оруулчхаад, гал тoгooнd эргэн иртэл. "Хальт харлаа. Их л сайхан хүүхэн байна" гэсээр найз бүсгүй маань явахаар бослоо...

Оргилуун дарс буудуулан, миний төрсөн өдрийн баяцхан найр эхэллээ. Хар нүдэн маань яриа хөөрөө сайнтай нэгэн тул тун удалгүй найзуудтай минь хэзээний танилууд мэт боллоо. Нүүр хагарцгааж, яриа задгайрав. Гэтэл найз нар маань "Чи арай энэ бүгдийг өөрөө хийсэн юм биш биз дээ" гэцгээлээ. "Yгvй л дээ, танил бүсгүй маань хийсэн юм" гэтэл "Yгvй мөн хачин амьтнаа, хамаг юмаа хийлгүүлчихээд урих нь байтугай, танилцуулах ч үгүй явуулчихсан байдаг. Одоо бушуухан дууд!" хэмээн шуугилдав... Би түүн рүү утасдлаа. Нэлээд цааргалсны эцэст ирэхээр боллоо. Найз нар маань надад зориулан дуулцгаав. Хар нүдэн маань хөөрхөөн дуулчихдаг юм байна. Харин найз бүсгүй маань ганцхан дуу мэднэ гэсээр "Настан буурал эмээ"-г дууллаа. Эцэст нь би "Зүүдэн бороо"-г дуулав... Харын хар нүдэн чамайгаа, Харж л суух минь хэзээ л юм болдоо…Шөнө дунд өнгөрөөн найз бүсгүй маань харихаар явлаа
..Намуухан ая эгшиглэн би хар нүдэнтэйгээ бүжиглэнхэн байлаа. Эртний л хэлье гэвч эв нь нэг л олдохгүй байсан тэр үгээ түүнд хэлэхээр шийдэв. "Хүрч ирсэнд чинь баярлалаа."..."Харин, урьсанд чинь баярлалаа." Yг маань эг маг гээд л. Нэг л эвлэж өгөхгүй зовооно. Найз нар маань байдлыг ойлгож байсан болохоор бидэн 2-г эс анзааран элдвийг шуугин хөгжилдөн байлаа... "Yvнийг эртнээс чамд хэлье гэж бодсон юмаа." ...2 жил гаруй тэднийхээр эргэлдсэн намайг чухам юуг хэлэх гээд байгааг тэр бараг таамаглаж байсан болов уу... "Би чамд хайртай" сэтгэл догдлон байж түүнд дуулдхуйц тод хэллээ. Тэр дуугарсангүй. Хэсэг чимээгүй байснаа "Чи өөрөө мэднэ шүү дээ." гэх нь сонсогдлоо. Тиймээ... "Хөдөлмөр"-ийн заал хавиар голдуу явж харагддаг, Олон улсын хэмжээний мастер, гүжирмэг чийрэг тэр залууг би мэднээ... Хэлэлцсэн юм шиг 2-уул зэрэг бүжиглэхээ болин ширээ зүглэв. Бүсгүй дуугай бодлогошрон суух нь ер бусын үзэсгэлэнтэй харагдана. Би ч бантсандаа хий дэмий л өмнөх хундагаа өргөн, "За нэг авцгаая" хэмээн явуулж орхилоо… Эгчмэд бүсгүйг уйлуулан хайлуулан гомдоож явсан эр нэгэн би, алаг нүдэн бүсгүйн харцанд даанч нэг urtsunгvй ээ... Юм гэдэг чинь эргэдэг юм байна. Гашуун ч гэсэн энэ үнэнийг надад мэдүүлэх мэт, архи хоолой зуран байж орлоо...Бид 2 дахин бүжиглэсэнгүй... Найз нар маань ч бүжиглэсэнгүй... Нэг л яриа хөөрөө цөөрөөд ирлээ... Гадаа шувуу жиргэх сонсогдлоо. Yvр цайчихаж. Бид цөмөөрөө гарлаа. Хавар 5-р сарын эхэн. Хачин сайхан намуухан, тунгалаг өглөө. Бид элдвийг ярин явсаар дунд голийн эрэг, далан хүрээд салцгаав. Эргэж ирэн, хугас шил архи байсныг ууж орхиод, орон дээр бүхлээрээ тэрийн унав. Түрүүхэн л дуу хөгжим болон байсан зочны өрөө эл хуль. Сэтгэл ч эл хульхан... Нүдэнд түүний тормолзон мишээх нь үзэгдэж, "Чи өөрөө мэднэ шүү дээ" гэх нь чихнээ сонсогдоно... Нам унтаж орхисон байлаа. Хонх дуугарах чимээнээр сэрэв. "Яасан бэ?" гэсээр найз бүсгүй орж ирлээ... "Хэлэхээ хэллээ… Тоосонгүй дээ..."

...Єлмий доор чинь хайраан булж орхиод
Yхэж болдоггүй орчлонд мөрөөн би төөрүүллээ.
Єрөөлийн уруул руу цорвойн жаргаж явахад чинь
Єсгий доор чинь ивээс болог дээ, миний хайр..."
(Б.Лхагвасүрэн)

Эл хуль сэтгэлээ нэгжин, адар ширтэн алмайран хэвтэх надад, балконы онгорхой хаалгаар хүүхдүүд шуугилдах чимээ, гал тогооноос хаая нэг аяга, таваг дуугарах нь сонсогдоно... Нэг жилийн дараа миний хань, амьдралын тушиг болох тэр нэгэн бүсгүй аяга таваг угаан зогссон нь тэр ээ...

Бидэн 2-ын хэн хэн нь ч "хайртай, дуртай" хэмээн уруул цорвойж, андгай тангараг тавиагүй ч сэтгэл нийлэн, заяa холбов. Би хүний хань, хүүхдийн эцэг боллоо. Миний эрээд хайгаад, хүнээс гуйгаад байсан тэр их хайр хажууд л байсан юм билээ. Надад ахин хэзээч заяaхгvй, олдохгүй хайр... "Би чамдаа хайртай"... "Сайн эр морио, муу эр эхнэрээ" гэдэг. Тэгвэл энэ удаад би нэгэн муу эр болъё. Эр хүн ямархан явах нь түшиж, тулсан ханиасаа шалтгаалдаг гэж би боддог. Бид 2 үр хүүхэдтэй болон ажил, амьдралаа залгуулсаар өдийг хүрлээ... Энэ хооронд цаг үе, хүн хоёр маш хурдан өөрчлөгдөн, өнгө, мөнгө бүгдийг дийлэх боллоо. Ороо бусгaa энэ цагт би худал үнэн ярьж, хүний итгэл сэтгэлийг хугалж, хулгайлж явсангүй, өнгө мөнгөнд автаж сайн нөхдөө луйвардаж явсангүй, дорд ядмаг нэгэнд нь далайж, дээдсийн өмнө дэлдэгнэж явсангүй... Тэр нэгэн цагт ажилчин болчихоод гүрийж явсан үе байхад, тамга атган байгууллага удирдаж, улсаа төлөөлөн хуралд оролцож, нэрийн хуудас солилцож явсан үе надад байна. Эр хүн тугал ч хариулна, туг ч барина гэдэг тэр... Єдий зэрэгтэй яваа минь миний ханийн хайрын хүч... Би чамдаа хайртай... Энэхүү булангийн 51 дэх зочин болон орж ирсэн би бээр: дэгэж дэрвэж явсан хүүхэд ахуй насаа, намайг уйлуулж, надад уйлж явсан хайраа, "...Учир ээдэрсэн хорвоогийн, Уйлах эрхгүй хайр..."-аа (Б.Лхагвасүрэн), "...Ойртох тусмаа холддог орчлонгийн, Оройтох тусмаа нялхардаг хайр"-аа (дууны уг), "...Шувууны сүүдэр шиг дайраад өнгөрсөн Шунхан улаан залуу нас"-аа (Р.Чойном) дурсанхан, дурданхан байж бичиглэв ээ... "...Цайлган дуугаа өргөлөө дөө, өндөрлөе дөө хөө, Цаашдаа зөндөө ч дуулна шүү дээ, уйлна шүү дээ хөө..." (З.Дорж), ...Та бүхэнд сайн сайхныг хүсье...

--------------------------------------------------------------------------------
...Анатомын сурах бичиг дээрх зүрхний зургийг хараад зүрх гэдэг эрхтэн л гэж ойлгох нь лавтай. Тэгвэл орцны ханан дээр зурсан зүрхийг хараад шууд л ХАЙР ДУРЛАЛ хэмээн ойлгоно. Тийм биз дээ? Eр нь зүрх гэдэг чинь хүний бие дэх цусны эргэлтийг хангаж байх үүрэг бүхий атгасан гарын хэмжээний булчинлаг эрхтэн л шүү дээ. Тэр тусмаа хүн зүрхээрээ дурладагсан бол... Азгүй дурлалын золиос бологсод цэл залуугаараа хорвоог орхиж, үлдэгсэд нь зүрхний өвчнөөр насан турш зовцгоох болно. Тэгтэл, яагаад хайр дурлалыг зүрхээр илэрхийлэх болов оо... Єнгөт орчлонг тольдогч мэлмий, нүдээр илэрхийлэж болдоггүй юм уу. Эр хүн нүдээрээ дурладаг гэдэг үг ч байдаг шүү дээ. Yгvй юм аа... Зүрх цохилж байж амь, амьдрал байна. Тэгэхээр амьд зүрх агуу юм. Гэтэл нэг эст бүдүүлэг биетэн өсөөд үржээд, үхээд үрэгдээд байдаг шүү дээ. Энд амь, амьдрал хоёр байна уу, байна... Гэхдээ хэлбэр төдий... Учир нь тэдэнд зүрх байдаггүй. Тэгэхээр амьд зүрх агуу юм. Хүнд зүрхтэй нь дүйцхүйц агуу өөр нэгэн зүйл байдаг болоод, түүнийгээ зүрхээрээ илэрхийлдэг байх нь. Тэр нь ХАЙР ДУРЛАЛ. "...Амьддаа бие биенээ ХАЙРЛА, хүмүүсээ..." гэж амьд зүрх, хайр хоёрын агууг зарласаар О.Дашбалбарын нэгэн шүлэг жаргадаг. О.Дашбалбар төрийн соёрхол хүртсэнийг өнөөдөр мэдлээ. Магад дээр өгүүлсэн шүлгийнхээ мөрөөр энэ хүндэт алдрыг хүртээ биз ээ...

-------------------------------------------------------------------------------