ИДЭРИЙН ДУРСАМЖ - II

II хэсэг

...Наадмын өмнөхөн, сургуульд явах томилолтоо өвөртөлсөөр сумандаа би буцаж ирлээ. Ирсэн даруйдаа л тэднийд очлоо. Багш маань "За, хүргэн маань ямар сургуульд оров доо" гэсээр угтсансан. Тоглоом, шоглоомоор хэлсэн тэр үгэнд нь би учиргүй баярлаж, тэдний хүргэн болно гэж итгэж байлаа. ...Анхны хайртайгаа учирч, аз эз дийлсэн 18 нас минь. ...Надад балчир наснаасаа мөрөөдөж байсан хот хүрээг үзэж, шинэ ертөнц руу хөл тавина гэдэг хэдий сайхан ч, түүнээсээ холдон явна гэхээс сэтгэл хоргодон байлаа. Хот руу явахын урд орой, шөнө дөл болтол сургуулийн өмнөх сандал дээр зэрэгцэн суугаад элдвийг зөгнөн байхдаа "Би чамд хайртай" гэж хэлэх гээд зүрхэлсэнгүй. Хэрэв тэр орой энэ үгээ хэлж чадсансан бол өнөөдрийн дурсамж төрөө ч үү, үгүй ч үү хэн мэдлээ. ...Зүрх сэтгэлдээ түүнийгээ тээсээр, аавыгаа дагуулан, банз ачсан чиргүүлтэй ЗИЛ-ийн кабинд суун, хот руу, хойшоо сурахаар би явлаа. 4 хонож байж хотын бараа харлаа. Комбинатын цагаан хаалганы хавьцаа аав бид хоёрыг буулгалаа. Таксидсаар бүртгүүлэх газраа ирлээ. 23-р сургууль байсан. Ачаан дээр даруулахаар шуудайнд хийсэн чемoданаа барьсаар дараалан зогссон олон хүүхдүүдээс ичин байж таксинаас буулаа. 7-сарын 25-н байсан. ...Жийнс өмсч, нимгэн цагаан ултай, хар хилэн хятад шаахайгаар гоёсон хотын охидууд орос үг хавчуулан ярилцана. Цэмцгэрхэн агаад эхэмсэг харагдаж билээ ...

… Хотод сар гаруй боллоо. Нэгдүгээр эмнэлгийн эмч нарийн өрөөний үүдийг сахин 10-аад хоноод яаман дээрээ очтол ажилд баригдан, нисэхийн хойд энгэр дэх том агуулахын хашаанд нойтон ноос дэлгэж хатаасаар бaс 10-аад хонов. Тэтгэлэг болгон яамнаас өгсөн мөнгөөр (хувцасны мөнгө гэдэг байсан) Их дэлгүүрээс (зохион байгуулалттайгаар оруулдаг байв) болгарын бэлтгэлийн хувцас, савхин бээлий, хэдэн зэс хөөмөл, зангиа зэрэгхэн авч, банкинд очин хэдэн төгрөг солиулснаар үндсэндээ бэлтгэлээ базаав. ...Аав минь нутаг буцлаа. Ангийнхаа хэдэн хөвгүүдтэй хааяа гуанздаж, ганц хоёр кино үзсэн шиг, хотын соёлыг гайхан байлаа. Сумын холбооны залгагч эгчээр хэл дамжуулан түүнтэйгээ утсаар ярилаа. Их л гунигтай байна гэх. ...Яаман дээрээ гадаад суралцагчдын тангарагаа өргөж, билетээ авснаар зам шуудрав. 9 сарын 3-ны 13:55-ын суудлаар хөдлөв. Вокзалын цагаан хоолойгоор Хайдав гуай "...Эрдэм ном сурахаар ...Энхрий хүү чинь мөрдөж байна. Элбэрэлт ээж минь та хүү дээ. Энэрэлт сургаалиа хайрлана уу." хэмээн хангинуулан, Єлзий-Єрших "Учран золгохын ерөөл"-өө дуулахад, вагон дүүрэн оюутнууд сэтгэл догдлон байж хөдлөв. ...Буусан айлын ах, эгч, эмээ 3 намайг үдэж өгөв. 10 хоног явж сурах газраа хүрлээ. Тэр үеийн оюутнуудын ярьдгаар барууны оюутан болвоо...

…Арван хэдүүлээ нэгэн жижигхэн хотод хэлний бэлтгэл хийх боллоо. Дөнгөж 10 төгссөн бидний дунд нэгэн ах байсан. Хотын бараг бүх л овгор, товгорын тухай үнэн худал нь бүү мэд сүржин юм ярьсан, тэдний найз гэх ах хүү биднийгээ хөөрхөн дарамтлана. Бид ч түүнээс жаахан жийрхэх тул хамаагуй дураараа байж чадахгуй нэг тиймэрхүү байсансан. Гэрээсээ холдож үзээгүй бид гэр орноо санана. Найз охид, nutag us, сургууль, найз нөхдийнхөө тухай л их ярьдаг байсан санагдах юм. Би ч түүнйигээ их санаж байлаа. Захиа л бичнэ. Бичсэн захидлын тоо алдагдсан. Харин хариу алга. ...Цасгуй, хуйтэн бороо шивэрсэн шинэ жил үзлээ. Удтал хүлээлгэсний эцэст 1 захиа ирснийг догдлон байж задаллаа. Дэвтрийн цаасний ганцхан нуур, мэнд мэдэх төдийхэн тэр захидал 105 үгтэй байсаан. ...Цөхөрсөнгүй захиа бичсээр, их л санаж, хүсч, мөрөөдөж байгаа гаа бичин, "Би чамд хайртай","Yнсье" хэмээн дуусгадаг байснаа санаж байна. Хэлний бэлтгэл дуусангуут, суралцах сургуулиараа ч оролгуй, шууд нутгийн зуг гарлаа. Виса,билет гээд л анх учраа олохгуй бидэнд хэцүү байсан ч амжуулав. Буцаж явсан бидний хэдэн хөвгүүнтэй, Прагад болсон математикийн олимпиадад оролцсон хүүхдүүдээ дагуулсаар Гончигдорж гэгч залуухан багш зам нийлэв. Вагонд улсийн баяр тохиосон тул тэмдэглэн ганц ганц шил пиво өргөхөд тэр багш "Огт уудаггуй" хэмээн ундаа тулгаж билээ. Одоо бодвол, виски болор жүзээр хүтдэг болоо биз дээ. ... Москвагаас гайтай юм шиг Бабушкины цэргийн сургуулийн курсантуудтай нэг вагонд таарснаар, амар заягаа үзэлгүй явсаар хотод орож ирлээ. Намайг хэн ч угтаагуй. Эр нь би тосуулж үзээгүй юмдаг. Маргааш өглөө нь яаман дээр очтол, заавал оюутний отрядад ажиллах ёстой гээд хэд хоног алдууллаа. Тэр үед оюутан бидний хувь зая, элчингийн юмуу яамны хэн нэгэн тушаалтны үзэгний үзүүр дээр тогтож байдаг байлаа...

Нутаг, гэр орон, түүнийгээ санан тэмүүлэх надад өдөр өнгөрч өгөхгүй хэцүү. Харин аз болоход, тэр жилээс манай суманд хотын онгоц шууд буудаг болчихсон байв. Шөвгөр хошуутай, конусан өсгийтэй ботинк, жеанс, "Лаkосте" цамц өмсөн 7 дуутай электрoн цаг зүүсэн хирдээ ганган амьтан нутагтаа бууваа. ...Аав маань жаахан халамцуухан тослоо. Тиймээ гэрээ их санасан байв. Ээж, ах эгчдээ үнсүүлэн, дүү нараа үнсэж, тавгийн идээ зассан ширээний ард, гэрийнхээ хоймор залрав. Ээж маань өгөх юмаа олж ядан, зуухныхаа өмнө бүртэгнэж, аав тамхиа нэрэн, хаалганы хатавч хавиас миний балчир нас, намайг нүд цавчихгуй ширтэнэ. "Minii muu gorzgor huu, jaahan mahlaa yuu daa, tsarai ni shingerch tsaichihsan bainaa.." duugaa eeduulen eej uguuleed bain bain hatsar unerlene. Yavsan gazar surguuli soyoliin tuhai asuungaa urdhaa shimen "Aliv hugshuun huu irchheed baina shuu dee" geseer eejiig tsaraichlangui harah aav mini, "Minii huu chini yostoi…" gej ireed l namaig magtah gej undulzunu. Huurhiis mini namaig ih l sanasan baij bilee.Гэртээ ирэх хичнээн сайхан. ...Тэр оройдоо л тэднийх рүү гарч одов. Хөгшин эх, багш 2-тоо золгон үнсүүлэв. Тэр маань алга аа. ...Сумын амралтанд явчихсан гэнэ. Элдвийг ярин жаал суулаа. Түүнийгээ Их сургуульд орсон, тэднийх хот нүүх гэж байгааг мэдлээ. Миний явуулсан зурагны онцогт жижигхэн зүрх хайчлан нааж, номын сангийнхаа нүүрний жаазанд хийсэн харагдана. Захидал бичсэнгүй хэмээсэн гоморхол хийсэн одов.

Huduugiin jijighen suurin shuniin amgaland umbana. Eej maani haayahan hooloigoo zuulenhen zasah ni sonsogdono. Hari gazriin hatuu ideenees chamgui hurtsen muu aav mini uye uye tachignatal hurhirna. Heden duu nar maani sar asgarsan hoimroo duurgen gazraar zultsgaana. Haa negtee motocykl duugarch, nohoi hutsah ni uchirgui tod sonsogdood tudulgui anir tasarna. Ahin nam gum noyolon avah aj. Noir maani haa negtee huljin odjee… Udur ni aaviinhaa derged tamhilj haraahan zurhleegui bi bosch tamhilhaar gadaa garlaa. Bituu nurgeen chihnees salj, sarnii tuya melterch, anir chimeegui nam gum. Hichneen saihan… Ugluu nar haniin tolgoid asch ahuid serlee. Turj ussen tanil ahui orchin, yostoi saihan untaj amarchee. Sereed hartal, delgeetei uudend heden haltar jaaluud, tednii umnu ni manai baga eregtei duu maani minii avchirch ugsen huvtssiig umsch, egee l naadamd yavah gej baigaa yum shig goyochihson, "Har daa manai ah shuu dee" geh met bahdaltai harts chuluudan zogsono. Garaa sungan oron dooguur tavisan chemodanaa tatan gargahaar tongoigood undiin hartal bugd neg alham uragshlan zogstsgooloo. Bi tedend neg neg bohi, gehdee uleedeg shuu dee ugluu. Henii duu bilee gej asuuhad Ternii duu gej tod changaar uguuleed, minii umnuus minii balchir baga nas alga tosno. Hergee buteesen ted urgesen boljmor met derhiin garch odov. Baga balchirhan nastaigaa ahin uchrahiin tuld gazriig hol, achaag hund gelgui chiher bohi ih zuusen dee. ..."Хүү ирсэн" гэсээр аав минь халамцуухан, хавийн жаалууд манай үүдээр эргэлдсээр, би ч найз нөхөдтэйгөө уулзан хэд хонов.

...Амрагчид суулгасан машин ирлээ. Би ч түүнйигээ нүдээрээ хайн зогсоно. 2 дахь машин дээр суусан харагдана. Хүмүүс түрүүчээсээ бууж эхлэхэд, би түүнйигээ тосч буулгав. ...Ном зохиол, кинонд гардаг шиг, миний тосоолон байсан шиг тийм романтик уулзалт болсонгуй. "Сайн явж ирэв үү?" хэмээн очигдорхон уулзаад салсан мэт маш энгийнээр өгүүлэн тэр маань гараа сунгав. ...Тэднийх хот нүүх бэлтгэлээ базаан, бид 2 өдөржингөө л цуг байх. Оройдоо бүжгэнд орон, кино үзнэ. Шөнө дөлөөр түүнйигээ хүргэж өгөөд харина. Хөдөөгийн жижиг сууринд, хоюулаа яах учраа ч мэдэхгүй, хөтлөлцөн явахыг дээдийн жаргал мэт санасан, хөвгүүн охин 2 байлаа. Миний анхний хайр надад дэндүү ойрхон атлаа хүрэшгүй хол байсан юм билээ. …Тэднийхийг ачиж өгөн, хотод уулзах ерөөл тавилаа. Хэд хоногийн дараа тэр маань утсаар ярин хаана бууснаа дуулгалаа...

Буцах онгоцны тийз олдохгүй, виз дөхчихсөн байдаг, нэлээд сандарч байж хотод ирлээ. Улаанбаатар зочид буудлын арын хаалганд олон улсын билет зардаг байсан. Тэнд өдөржин дугаарлан, хүч үзнэ. Мөн ч олон хүүхдүүдтэй танилцдагсан. Гадаадад суралцагчдын заавал судалж мэдвэл зохих хууль, захирамж, тогтоолын жагсаалт гэж байсан. Түүний дагуу яаман дээр сүртэй шалгалт өгч, товчлолоо үзүүлэн байж нэг буцах тийшээ хандлаа. ...Хот сайн мэдэхгүй би нэлээд хайж байж тэднийхийг олсон юмдаг. Айлын хашаанд гэр барин буусан байлаа. Тэр маань алга. Сургууль руугаа явсан гэх. Жаал суулаа. Оройхон ирлээ. Удахгүй намрын ажилд явна гэнэ. Ажлын дулаан хувцас, сургууль гэх зэрэг л яриа өрнөсөөр... Нэлээн орой боллоо. "Хоноод яв" гэх болов уу хэмээн битүүхэндээ горьдон суутал. "Унаа унаш чинь хэцүүдэж байгаа юм биш үү?" хэмээн багш маань хэллээ. Надад яагаад ч юм "Намайг бушуухан яв…" гээд хэлчих шиг санагдсансан. Би түүн рүүгээ харлаа. Юм хэлсэнгүй. Хаягийг нь авлаа. Хашааны үүдэн дээрээс "Баяртай" хэмээн салав. Хэн нэгэнд гомдох шиг... Явахын урьд орой тэднийхээр очсон ч уулзаж чадсангүй. "Хэлье" гэсэн үгээ зүрхэндээ хадгалан, сэтгэл гонсгорхон хойшоо хөдлөв. Охид голдуухан суралцдаг сургуулийн 1-р курсын шинэ оюутан болсон юм.

Сургуулийн ах, эгч нар шинэ оюутнууд биднийг найр хийн хүлээж авлаа. Бид 5-уулаа очсон. Хэдийгээр 1 жил хэлийг нь үзсэн хэдийч, заримдаа хичээлийн хуваарийнхаа учир, анги танхимаа олохгүй будилан, дээд курсийнхээ хичээлд ороод гарах зэрэг хөгтэйхэн зүйлүүд болсоор цаг хугацаа ч хурдан өнгөрч байлаа. Би ч захиагаа бичсээр, хариугаа хүлээсээр... Шинэ жилийн өмнөхөн 1 захиа ирлээ. Намрын ажил, анги, сургуулийнхаа тухай л бичсэн байлаа. Шинэ жил өнгөрч, шалгалт эхэллээ. Євлийн амралтаар ухасхийе гэсэн ч онгоцоор л нисэхгүй бол амжихгүй, тэгээд ч биднийг нэг их хүссэнээр нь нутаг явуулаад байхгүй... Шалгалтаа санасныг бодвол дажгүй өнгөрөөв. Манай сургуульд ахлах, төгсөх курсийн хэдэн сайхан эгч нар байх, хавийн сургуулийн ах нар ч их ирнээ… Ирээд л найрлаад л, дискотек гээд л гарч өгөх... Мань мэтийн шинэ оюутнууд "Хэзээ ийм болно доо" хэмээн бяцхан атаархал өвөрлөн хоцрох... Ер нь тэр үеийн оюутнууд их нийтэч, ирж очин, уулзаж учран, наргиж цэнгэн байдагсан. ...3 сарын 8. Энэ өдрийг биднийг хүүхэд байхын л өргөн тэмдэглэдэг байсан. Энэ ёсоор манай байранд нижгэрхэн найр өдөр хугаслан эхлэв ээ. Оюутны байрны жижигхэн өрөөнд зээглэн сууцгааж инээд баяслаар халгин цалгин байлаа. Шинэ оюутнууд болсон хойно бидний хэд үүд хавь руу суларсан шил, лонх, аяга таваг аядууланхан олныг даган баясан суулаа. Хэдэн сайхан дуу гэсээр надад гитар ирлээ. Овоо хэдэн дуу гадарлах болсон би ч нутгийн жаалхан түүнийгээ санагалзан, сэтгэл хөдлөн байж дуулна. Бусад маань хангинатал түрэн, доод давхраас "Дуу чимээгээ аядана уу" гэсэн гомдол байн байн ирнэ. Дуугаа өндөрлөн, ширээгээ зайчлан коридорт гарган тавиад, ороо хажуулдуулан хана түшүүлэн босгож, ширээний чийдэнгээ хана руу харуулан асааж бүжиглэцгээж эхлэв ээ... Хэдхэн цагийн дараа юу болохыг хөвгүүн би төсөөлөх ч үгүй байлаа...