216-р сар2018

Даваа, 29 9-р сар 2014 22:45

Тэргүүнгүй төр, лидергүй нам, тогтворгүй улс төр

Written by 
Rate this item
(0 votes)

zg

Ерѳнхий сайд Н.Алтанхуяг засгийн газрынхаа бүтэц, бүрэлдэхүүнийг ѳѳрчлѳх “санаачлагаа” УИХ-д оруулахаа зарласнаар нийгэм даяар хүлээлт үүслээ. Ѳѳрчлѳлт хийхийг удаа дараа шаардаж ирсэн Ерѳнхийлѳгч болон сѳрѳг хүчин ялалт байгуулсан нь илэрхий. Н.Алтанхуяг Ерѳнхийлѳгчийн шаардлагыг эрт хүлээн авсан бол танхимд нь тѳдийгүй улс орны эдийн засагт ч тустай байх байсан болов уу. Гэвч тэрээр Ерѳнхийлѳгч болон сѳрѳг хүчний удаа дараагийн шаардлагыг үл ойшоосноор байдал хүндэрч Ерѳнхийлѳгч, Ерѳнхий сайд хоёрын хэн нь энэ тѳрд, эрх баригч намд эцсийн үгийг хэлэх вэ гэсэн уг тэмцэл сунжирч, хурцадсан билээ. 

Харамсалтай нь Ерѳнхийлѳгч, Ерѳнхий сайд хоёр ийнхүү харгалдан тэмцэлдэж байгаа нь анхных биш. Ийм тэмцлийг 1992 оноос хойших Ерѳнхийлѳгч, Ерѳнхий сайд нар бүгд туулсан. Оршин буй тогтолцоог ѳѳрчлѳѳгүй тохиолдолд уг тэмцэл цаашид ч үргэлжлэх болно. Учир нь, 1992 оны Үндсэн Хууль Ерѳнхийлѳгч, Ерѳнхий сайд гэсэн гүйцэтгэх засаглалын хоёр институцийг байгуулсан тѳдийгүй, тэдгээрийн хоорондын эрх мэдлийн харьцааг сонгууль, ардчилсан улс тѳрийн зүй тогтолтой зохистой холбоогүйн улмаас 1) Ерѳнхийлѳгч, УИХ-ын олонх хоёр ѳрсѳлдѳгч намынх байх үед Ерѳнхийлѳгч, Засгийн газар хоёрын хооронд харилцан бие биенийгээ “боомилох”, улмаар гүйцэтгэх засаглалыг бусниулах дайн, 2) Ерѳнхийлѳгч, Ерѳнхий сайд хоёр нэг намд харьяалагдаж байгаа тохиолдолд хэн нь эцсийн шийдвэр гаргах вэ гэдэг тэмцэл ѳрнѳдѳг тогтолцоог бий болгосон юм. Үүний уршгаар тѳр тэргүүнгүй, нам лидергүй, улс тѳр тогтворгүй болж улс орны ирээдүйг бүрхэгдүүлсээр байгаа билээ.

Ѳрсѳлдѳгч намын Ерѳнхийлѳгч, Ерѳнхий сайд

1992 оны Үндсэн хуулиар “Ерѳнхийлѳгч бол тѳрийн тэргүүн” хэмээн тунхагласнаар “да жунтан хэмээх их ерѳнхий даргыг (одоогийн хэлээр ерѳнхийлѳгч) сонгохгүй” хэмээн тунхаглаж бүгд найрамдах нэртэй зѳвлѳлийн маягийн тэргүүнгүй засаг тогтоосон 1924 оноос хойш Монгол улс анх удаагаа албан ёсоор тѳрийн тэргүүн гэгчтэй болсон билээ. Бүх нийтийн сонгуулиар, тэгэхдээ нийт сонгогчдын 50-иас дээш хувийн саналаар сонгогддог байхаар тогтоосон нь Ерѳнхийлѳгчийг Монголын тѳрийн хамгийн ѳндѳр мандаттай алба болгосон юм. Гэвч түүнд АНУ, Франц, эсвэл Оросын ерѳнхийлѳгчийнх шиг мандатад нь тохирсон эрх мэдэл буюу гүйцэтгэх засаглалыг тэргүүлэх эрх мэдэл ѳгсѳнгүй. Энэ нь тѳрийн институцийн байгуулагдах ёсон, түүний мандат, эрх мэдлийн хоорондын уялдаа холбоог алдагдуулсан хэрэг байв.

Нэгэнт сонгууль нь ѳрсѳлдѳгчтэй, ѳрсѳлдѳѳнтэй тул мѳрийн хѳтѳлбѳр дэвшүүлэн сонгогчдод ам, ѳчиг ѳгч байж Ерѳнхийлѳгч болно. Тиймээс мѳрийн хѳтѳлбѳрѳѳ хэрэгжүүлэх үүрэгтэй тѳдийгүй сонгогдсоноороо мѳрийн хѳтѳлбѳрѳѳ хэрэгжүүлэх эрхтэй, мандаттай болдог. Гэвч ѳѳрт нь гүйцэтгэх эрх мэдэл хомс тул мѳрийн хѳтѳлбѳрѳѳ хэрэгжүүлэхийн тулд Ерѳнхийлѳгчид Засгийн газрын дэмжлэг хэрэгтэй. Гэвч ѳрсѳлдѳгч нам засгийн эрхэнд байвал дэмжлэг бус дайсагнал ирдэг нь ойлгомжтой. Хариуд нь Ерѳнхийлѳгч ч ѳрсѳлдѳгчийнхѳѳ засаглах чадварыг бусниулж, улмаар дараагийн сонгуульд намаа засгийн эрхэнд гаргахыг хичээдэг. Ийнхүү Ерѳнхийлѳгчийн үндсэн ажил нь хориг тавих явдал болдог бѳгѳѳд 1997-2000 онуудад Н.Багабанди дээд амжилт тогтоосон байх.

Мѳн ялсан намтай “зѳвшилцѳн” Ерѳнхий сайдын нэрийг, Ерѳнхий сайдтай “зѳвшилцѳн" сайд нарын нэрсийг УИХ-д тус тус ѳргѳн барих эрх нь Ерѳнхийлѳгчид үндсэндээ сонгуулийн үр дүнг “хянах”, “шүүх”, “засварлах” эрх олгосон хэрэг байв. Ерѳнхийлѳгч ялсан намын лидерийг Ерѳнхий сайдад дэвшүүлэхгүй гэвэл яах вэ? Энэ тохиолдолд Засгийн газрыг хэрхэн байгуулах вэ? Хэн эцсийн шийдвэр гаргах вэ гэдэг асуудал тун хүндрэлтэй байв. Ялангуяа Ерѳнхийлѳгч, УИХ-ын олонх хоёр ѳрсѳлдѳгч улс тѳрийн хүчинд харьяалагдаж байх тохиолдолд Ерѳнхий сайд болон сайд нарын талаар санал зѳрѳлдѳх магадлал маш ѳндѳр. Нэгэнт парламентын болон ерѳнхийлѳгчийн сонгуулиуд тус тусдаа тѳдийгүй, ѳѳр жилүүдэд явагддаг учир парламентын олонх, ерѳнхийлѳгч хоёр ѳрсѳлдѳгч улс тѳрийн хүчинд харьяалагдах, улмаар санал зѳрѳлдѳх, гацаа, түгжээ, хямрал үүсэх магадлал тун ѳндѳр байв. Тиймээс ерѳнхийлѳгчийн энэхүү “зѳвшилцѳх” эрх мэдэл нь тѳрийн хэрэгт гацаа, түгжээ үүсгэх аюултай байсан юм. Үнэндээ Засгийн газрыг парламентын сонгуулийн үр дүнгээр байгуулахаар хуульчилсан тохиолдолд уг сонгуулийн үр дүнг буюу сонгогчдын хийсэн сонголтыг тэс ѳѳр сонгуулиар хэдэн жилийн ѳмнѳ сонгогдсон Ерѳнхийлѳгч замд нь “хянан”, “шүүн” “засварлах” нь ардчилсан үзэл санаанд харш тѳдийгүй, эрх зүйн хувьд ч байж болшгүй зүйл байлаа.

Энэ харалган зохицуулалтын үр дагаврыг 1996-2000 онуудад бид үүрсэн билээ. 1996 оны УИХ-ын сонгуулиар ард түмэн Ардчилсан Холбоо (АХ) эвслийг сонгож, МАХН-ыг анх удаа засгийн эрхээс буулгав. Гэвч МАХН-аас хѳѳгдѳж АН-аас нэр дэвшин Ерѳнхийлѳгч болсон П.Очирбат иргэн Д.Ламзав, Үндсэн хуулийн цэц хоёртой хавсран эвслийн лидер, АН-ын даргын хаших ёстой байсан Ерѳнхий сайдын албыг Тамгын газрын даргадаа авч ѳгснѳѳр Ерѳнхийлѳгчийн будилаан эхэлсэн юм. Улмаар 1996 онд ялагдан сѳрѳг хүчний суудалд шидэгдсэн МАХН-ын дарга Н.Багабанди 1997 онд Ерѳнхийлѳгч болж “зѳвшилцѳх” эрх мэдлийнхээ ид шидийг үзүүлэн Монгол улсыг Ерѳнхий сайдгүй, Засгийн газаргүй хагас жил шахам болгосны эцэст Ерѳнхий сайдыг ѳѳрѳѳ нэрлэв. Улмаар АХ эвслийн нэртэй дараа дараагийн Засгийн газруудыг хэрэг дээрээ тэрээр байгуулж, тэр ч байтугай АН-ын даргыг ч “томилдог” болов. Ингэж сонгуульд ялагдсан МАХН-ын дарга Монголын ард түмний 1996 онд хийсэн түүхэн сонголтыг үгүйсгэсэн юм. Ялалт байгуулж 50 суудал авсан эвсэл Засгийн газраа байгуулж чадахгүйд хүрж, ялалтад хүргэсэн дарга нь Ерѳнхий сайд байтугай намын даргаасаа ч жийгдсэн билээ. Н.Багабандийн Засгийн газруудыг АХ эвсэл хадгалах сонирхолгүй байсан тул Засгийн газрууд дараа дараалан унаж байв. Үр дүнд нь АХ эвсэл засаглах, мѳрийн хѳтѳлбѳрѳѳ хэрэгжүүлэх чадваргүй болж улс орны хѳгжлийн дөрвөн жил бусниулагдсан юм.

Эцэст нь сонгуулийн ялалтаа Ерѳнхийлѳгчид “дээрэмдүүлээд” байхыг хүсээгүй нам, улс тѳрийн хүчнүүд Үндсэн хуульд ѳѳрчлѳлт оруулж Ерѳнхийлѳгчийн эрх мэдлийг танах оролдлого хийсэн ч 2004 оны сонгуулиар “том эвсэл” байгуулагдахад Н.Багабанди Ерѳнхий сайдад “Эх орон-Ардчилал” эвслийн лидер, АН-ын дарга М.Энхсайханыг бус харин тус намын идэвхтэн, лектор Ц.Элбэгдоржийг дэвшүүлснээр “Эх орон-Ардчилал” эвсэл тѳдийгүй, АН задарч, М.Энхсайхан намаа орхин одоогийн “Шударга ёс” эвслийн нэг хэсэг болох МҮАН-ыг байгуулахад хүрсэн билээ.

Хэдийгээр Засгийн газрыг байгуулахад оролцох Ерѳнхийлѳгчийн оролцоо мэдэгдэхүйц хязгаарлагдсан ч тэрээр бүх нийтийн сонгуулиар ѳндѳр мандаттай сонгогддог хэвээр тѳдийгүй түүний хориг тавих болон гадаад харилцаа, зэвсэгт хүчин, шүүхтэй холбоотой эрх мэдлүүд нь хѳндѳгдѳѳгүй үлдсэн юм. Улмаар 2006 онд Н.Энхбаяр Авлигатай тэмцэх газрын дарга, дэд даргыг санал болгох эрх мэдлийг олж авснаар Ерѳнхийлѳгч хүчирхэг “араа соёотой” ч болсон. Тиймээс, Ерѳнхийлѳгч, Засгийн газар хоёрын хооронд харилцан бие биенийгээ “боомилон”, гүйцэтгэх засаглалыг бусниулдаг тогтолцоо хэвээр байгаа юм.  

Нэг намын Ерѳнхийлѳгч, Ерѳнхий сайд

Харин Ерѳнхийлѳгч, Ерѳнхий сайд хоёр нэг намынх байгаа тохиолдолд гүйцэтгэх эрх мэдлийн тѳлѳѳх тэмцэл эрх баригч намын лидерийн тѳлѳѳх тэмцэлтэй давхар явагддаг. Энэ нѳхцѳл байдал Монголын эрх зүйн системийн ѳѳр нэгэн гаж зүйл болох Ерѳнхийлѳгчийн нам бус статусаас болж үүсдэг. 1991 онд Улсын бага хурлаар батлагдсан “Намын гишүүнээс түдгэлзвэл зохих албан тушаалын тухай” хуулийн дагуу Ерѳнхийлѳгч нам бус байх ёстой.

Энэ зохицуулалт нь 1) ардчилсан улс тѳрийн үзэл санаанд харш, 2) хэрэгжих боломжгүй тѳдийгүй 3) улс орны улс тѳрийн систем, соёл, намуудын тѳлѳвшилд ноцтой уршиг тарьсаар байгаа юм. Ерѳнхийлѳгч нь УИХ-д суудалтай намаас нэр дэвшин, бүх нийтийн сонгуулиар сонгогддог, улиран нэр дэвшихдээ мѳн л УИХ-д суудалтай намаас нэр дэвшдэг, улс тѳрийн албан тушаалтан. Гэтэл дээрх хуулийн дагуу энэхүү улс тѳрийн албан тушаалтан нам бус буюу улс тѳрийн бус байх ёстой юм. Үнэндээ нам бус бай гэдэг нь олон жилийн турш баримталж, тэмцэж ирсэн улс тѳрийн үзэл баримтлал, итгэл үнэмшил, зарчмаасаа ухар, намаасаа урва гэж байгаатай бараг адил зүйл. Энэ нь ардчилал, ардчилсан улс тѳрд ч тѳдийгүй хүний эрхэнд ч харш нь ойлгомжтой.

Улмаар намуудын улс тѳрийн орон зайд, намаа тѳлѳѳлѳн, намынхаа зорилт зорилгыг мѳрийн хѳтѳлбѳрѳѳ болгон дэвшиж, намынхаа дэмжлэгтэйгээр сонгогдчихоод намгүйгээр буюу намынхаа тогтвортой дэмжлэггүйгээр мѳрийн хѳтѳлбѳрѳѳ Ерѳнхийлѳгч хэрхэн хэрэгжүүлэх вэ? Ялангуяа ѳѳрѳѳ гүйцэтгэх эрх мэдэлгүй, тиймээс мѳрийн хѳтѳлбѳрийнх нь хэрэгжилт нь парламентын олонх болон Засгийн газрын дэмжлэгээс шууд хамаарах нь илт байхад Ерѳнхийлѳгч намынхаа дэмжлэггүйгээр мѳрийн хѳтѳлбѳрѳѳ яаж хэрэгжүүлэх вэ? Тиймээс мѳрийн хѳтѳлбѳрѳѳ хэрэгжүүлж, сонгогчдод ѳгсѳн амлалтаа биелүүлэхэд нь Ерѳнхийлѳгчид намынх нь дэмжлэг зайлшгүй. Нѳгѳѳ талаас Ерѳнхийлѳгч улиран нэр дэвшихийг хичээх нь ойлгомжтой. Харин зѳвхѳн парламентад суудалтай улс тѳрийн намууд л Ерѳнхийлѳгчид нэр дэвшүүлэх эрхтэй. Тиймээс улиран нэр дэвшихийн тулд Ерѳнхийлѳгч намдаа хүчин зүтгэхээс ѳѳр аргагүй. Үгүй бол П.Очирбатын хувь заяаг давтахад хүрнэ. Тиймээс дээрх хууль хэрэгжих боломжгүй бѳгѳѳд үнэндээ нам бус статус нь нүд хуурсан зүйл гэдгийг улс тѳрчид тѳдийгүй энгийн иргэд ч мэднэ.

Гэхдээ уг зохицуулалтын хамгийн гүн гүнзгий уршиг нь эрх баригч намыг лидергүй, улс орныг тэргүүнгүй болгож улс тѳрд ужиг хямралыг дагуулдагт оршино. Учир нь, Ерѳнхийлѳгчийн сонгууль УИХ-ын сонгуулиас нэг жилийн дараа болдог тул парламентын сонгуульд ялсан намын Ерѳнхийлѳгч улиран нэр дэвшиж байгаагаас бусад тохиолдолд парламентын сонгуульд ялагдсан нам Ерѳнхийлѳгчийн сонгуульд ялах магадлал ѳндѳртэй байдаг. Учир нь, парламентын сонгуульд ялсан намын лидер нь Ерѳнхий сайд, нэр хүндтэй бусад гишүүд нь сайдын алба хашиж байдаг учир эрх баригч нам Ерѳнхийлѳгчид хүчтэй нэр дэвшигч дэвшүүлэх боломж муутай байдаг. Гэтэл ялагдсан намын лидерийн хувьд Ерѳнхийлѳгч болох нь даагаа нэхэх, ялагдлаа цагаатгах, намаа удирдах боломжоо сунгах, улмаар намаа дараагийн сонгуульд ялалтад хүргэх замаар засгийн газрыг ил далдаар удирдах боломж олж авах цорын ганц боломж нь. Нѳгѳѳ талаар ялагдлынхаа бурууг даргадаа тохон, зайлуулж ѳѳрсдѳѳ намын удирдлагад гарах гэсэн этгээдүүд намын даргаа Ерѳнхийлѳгчид ѳрсѳлдѳхийг шахдаг нь ч ойлгомжтой. Ийнхүү сонгуульд ялагдан, намдаа гадуурхагдаж, улс тѳрѳѳс хавчигдахад хүрсэн, гэхдээ хоёр дахь боломжийг хайсан лидер Ерѳнхийлѳгчид ѳрсѳлддѳг юм. Н.Багабанди, Н.Энхбаяр, Ц.Элбэгдорж нар бүгд энэ байр сууринаас Ерѳнхийлѳгчид дэвшсэн. 

Улмаар ялалт байгуулж, Ерѳнхийлѳгч болсон намын дарга дээрх хуулийн дагуу намынхаа гишүүнээс түдгэлзэж, намын удирдлагаа хэн нэгэнд шилжүүлэх хэрэгтэй болдог. Мэдээж ялалт байгуулсан, Ерѳнхийлѳгч болсон намын дарга эрх мэдлээ тавьж ѳгѳхгүй нь ойлгомжтой. Тиймээс Ерѳнхийлѳгч-дарга чих зѳѳлѳн нэгнийг орондоо тавьж намаа далдуур удирддаг бѳгѳѳд цагтаа Н.Энхбаяр, М.Энхболд, С.Баяр, Н.Алтанхуяг нар бүгд ийм утсан хүүхэлдэйн үүрэгтэйгээр тавигдсан нь мэдээж. Ийнхүү Ерѳнхийлѳгч-дарга намаа далдуур удирдах үйл ажиллагаанд шилжсэнээр нам ил, далд, албан, албан бус хоёр удирдлагатай болж хуваагдах замдаа ордог юм.

Нам нь сѳрѳг хүчний суудалд байх үед утсан хүүхэлдэй нь Ерѳнхийлѳгч-даргын үгээр байдаг ч, нам ялалт байгуулж утсан хүүхэлдэй Ерѳнхий сайд болсноор хэрэг бишдэж Ерѳнхийлѳгч-дарга, утсан хүүхэлдэй-Ерѳнхий сайд хоёрын хооронд хэн нь эцсийн шийдвэр гаргах талаар тэмцэл ѳрнѳдѳг юм. Мэдээж, Ерѳнхийлѳгч-даргын дор намын даргын нэр зүүж явах нэг хэрэг ч Ерѳнхий сайд болж улс орны хѳгжлийг удирдана гэдэг тэс ѳѳр мэдлэг, чадвар, туршлага шаардсан хэрэг. Ийм сорилтод утсан хүүхэлдэйнүүд тэр бүр тэнцдэггүй учир Засгийн газрын ч, намын ч, улс орны ч ирээдүй хэцүүддэг юм. Гэвч дур эзнээ голдоггүй хойно утсан хүүхэлдэй бууж ѳгѳхгүй нь ойлгомжтой. Ингэснээр тэмцэл хурцдаж эцэст нь хэн нь намынхаа олонхыг атгаж, сѳрѳг хүчинтэй тохирч чадна тэр нь дайнд ялдаг жамтай.

Тухайлбал, АХ эвсэлтэй тохирч Ерѳнхийлѳгчийн эрх мэдлийг хяргасан Н.Энхбаяр сонгуульд 72 суудал авч үнэмлэхүй ялалт байгуулснаар Н.Багабандийг “титэм үг” бичих ажил руу нь эргэлт буцалтгүй илгээж байв. Гэвч тэрээр Ерѳнхийлѳгч болсныхоо дараа “бүдүүн хүзүү гаргасан” М.Энхболдыг, С.Баярын гараар “мурихдаа” С.Баяр нь АН-тай эвсэн хуйвалдаж ѳѳрийг нь “хѳнтрѳхийг” тооцоогүйн улмаас МАН-аас салж, МАХН-ыг бүртгүүлж, “Шудaрга ёс” эвслийг байгуулахад хүрсэн билээ. С.Баярын “дэмээр” Ерѳнхийлѳгч-дарга болсон Ц.Элбэгдорж Н.Алтанхуягийг утсан хүүхэлдэйгээрээ сонгож, улмаар намаа ялалтад хүргэж, түүнийг Ерѳнхий сайд болгосноор ѳнѳѳгийн байдалд хүрэх зам тавигдсан билээ. 

Ийнхүү Ерѳнхийлѳгч-дарга, Ерѳнхий сайд-дарга хоёр эрх мэдэл булаацалдаж эхлэхээр эрх баригч нам лидергүй, тѳр засаг тэргүүнгүй болдог юм. Ѳѳрѳѳр хэлбэл, намд ч, засагт ч эцсийн шийдвэрийг гаргах эрх мэдэлтэн үгүй болдог юм. Улмаар нам нь ч тэр, засаг нь ч тэр хоёр лидерээ даган хуваагдан дайтаж улс тѳр хямарна. Хамгийн харамсалтай нь тэмцэл ужигaрснаар улс орон засаглалын хомсдолд орж, тѳр засгийн ажил орхигдоход хүрдэг юм.

Гарц: Ерѳнхийлѳгчийн эсвэл парламентын дэглэм

Юуны түрүүнд Ерѳнхийлѳгчийн нам бус статусыг болих хэрэгтэй. Ардчилсан улс тѳр, хүний эрхэнд харшаас гадна хэрэгжих боломжгүйн дээр улс орны улс тѳрийг ужиг хямралд хѳтѳлдѳг, олон талын сѳрѳг үр дагавартай энэ уршигт ёсыг халах хэрэгтэй. Ингэснээр хамгийн наад зах нь гэхэд л эрх баригч нам, улмаар тѳр засаг хэд хэдэн толгойтой болж задран, самуурдаг муу улс тѳр арилах болно. Уг заалтыг халбал Ерѳнхийлѳгч намаа удирдах учир хүчтэй болж, улмаар ерѳнхийлѳгчийн засаглалд шилжиж, улмаар нэг хүний засаглал тогтох осолтой гэж Ерѳнхий сайд, сайд нар, УИХ-ын дарга нараас эхлэн болгоомжилдог байж болно. Гэвч ерѳнхийлѳгчийн засаглал бол дээрх эмгэнэлт байдлыг бүрмѳсѳн залруулах үндсэн хоёр гарцын нэг нь.

Ерѳнхийлѳгчийн засаглал нь урт удаан хугацааны туршид оршин тогтнож, дэлхийн хамгийн хүчирхэг ардчиллыг тѳрүүлсэн дэглэм бѳгѳѳд тѳрийн эрх мэдлийг хуваан (division of power), тус тусдаа байгуулагддаг засаглалын институцуудад хуваарилснаараа тэднийг бие биенээр нь харилцан хазаарлан тэнцвэржүүлж (checks and balance), ингэснээрээ тѳрд аль нэг улс тѳрийн хүчин эсвэл хэн нэгэн засаглах бус харин хууль засаглах боломжийг бүрдүүлдэг дэглэм билээ. Тиймээс үнэндээ Ерѳнхийлѳгчийн дэглэмийг зүй тогтлынх нь дагуу урлавал нэг хүний засаглал тогтох боломж тун хомс. Мѳн хууль тогтоох, гүйцэтгэх засаглалыг ийнхүү тус тусад нь салгаснаар парламент хууль тогтоох замаар ард түмний эрх, эрх чѳлѳѳг засгийн газрын элдэв үйл ажиллагаанаас хамгаалдаг байгууллага болж хувирдаг нь энэ дэглэмийн нэг чухал тал юм. Мэдээж хууль тогтоох, гүйцэтгэх засаглалууд ѳѳр ѳѳрсдийн бизнесийг эрхэлдэг учир харилцан бие биенийхээ асуудалд хутгалдах, эрх мэдлээ булаалдах зэрэг асуудал үүсдэггүй.

Нэгэнт Ерѳнхийлѳгч тогтмол хугацаагаар сонгогддог учир Засгийн газар тухайн хугацаанд тогтвортой оршин тогтнодог тул Засгийн газраар оролдох, түүнийг унагаах гэсэн элдэв улс тѳр тэр болгон үүсдэггүй юм. Мѳн одоогийн Засгийн газар шиг парламентын олонх үүсгэхийн тулд эвсэл байгуулах, эвслээ шингээхийн тулд Засгийн газрын бүтцийг томруулах, тэр ч байтугай ганц хоёр суудалтай нам, хүчнийг ч үнэтэй тоглогч болгох зэрэг парламентын засаглалын аливаа хүндрэл бэрхшээлүүд алга болох нь ойлгомжтой.

Мѳн Ерѳнхийлѳгчийн сонгуульд сонгогчдын итгэл, найдвар, дэмжлэгийг хүлээсэн лидер л ялалт байгуулдаг учир улс тѳрийн байгууламж, гүйцэтгэх засаглалыг ѳндѳр мэдлэг, чадвар, ёс суртахуунтай лидер тэргүүлдэг. Нэгэнт Ерѳнхийлѳгч Засгийн газраа бүрдүүлэхдээ кабинетын гишүүн бүрийг парламентаар оруулж, парламентын дэмжлэгтэйгээр томилдог тул чадварлаг гүйцэтгэх засаг бүрдэх магадлал ѳндѳрсдѳг. Үнэндээ гүйцэтгэх засаглал парламентаас тусдаа байгуулагддаг бѳгѳѳд кабинетын гишүүд нь мэдлэг, чадвар, туршлагын хувьд парламентын шүүлтүүрийг давах ёстой болдог учир кабинетын бүрэлдэхүүнд улстѳрчдѳѳс гадна шилдэг мэргэжилтнүүд багтах боломж ч ѳндѳр байдаг. Мэдээж шаардлагатай гэж үзвэл гүйцэтгэх засаглалын ѳдѳр тутмын үйл ажиллагааг удирдуулах зорилгоор Ерѳнхий сайдын албан тушаалыг хадгалж, уг албан тушаалд ѳндѳр мэдлэг, чадвар, туршлагатай мэргэжилтэн технократыг томилдог байж болно. Нѳгѳѳ талаар парламентын сонгууль зѳвхѳн хууль тогтоогчдын сонгууль болох бѳгѳѳд мэдээж “давхар дээлний” тухай асуудал үгүй болно. Энэ дэглэмийн сул тал нь Ерѳнхийлѳгч, хууль тогтоох засаглал хоёр ѳрсѳлдѳгч улс тѳрийн хүчний гарт харьяалагдаж, хэт намчирхсан улс тѳр хурцадсан нѳхцѳлд гацаа үүсэх хандлагатай байдаг. Зѳв урлавал Ерѳнхийлѳгчийн засаглал нь тун тогтвортой, хариуцлагатай улс тѳрийн тогтолцоо юм.

 Ѳѳр нэг гарц нь парламентын засаглалыг бүрэн дүүрэн тѳлѳвшүүлэх явдал. Үндсэндээ одоо манайд байгаа дэглэм. Харин уг дэглэмийг бүрэн тѳлѳвшүүлэхийн тулд Ерѳнхийлѳгчийг бүх нийтийн ѳрсѳлдѳѳнт сонгуулиар сонгодог явдлыг болиулж, мѳрийн хѳтѳлбѳр дэвшүүлж, сонгууль хийлгүйгээр УИХ-аас нууц санал хураалтаар сонгодог цэвэр бэлгэдлийн алба болгож, гадаад харилцаа, зэвсэгт хүчин, шүүх, Авилгатай тэмцэх газар зэрэгтэй холбоотой эрх мэдлийг нь Ерѳнхий сайд болон УИХ-д шилжүүлэх хэрэгтэй. Ингэснээр аливаа парламентын дэглэмт орны ёсоор Ерѳнхий сайд улс орны улс тѳрийн хамгийн дээд албан тушаалтан бѳгѳѳд гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн болж тѳрийн болон улс тѳрийн байгууламж нэг удирдлагатай болно.

Англи, Япон болон Герман зэрэг баруун Европын орнуудад дэлгэрсэн уг дэглэм нь тѳрийн эрх барих ард түмний бүрэн эрхийг (popular sovereignty) хангах үзэл санаан дээр үндэслэгддэг. Энэ нь ард түмэн тѳрийн эрх барих эрхээ хэрэгжүүлэн эрх баригчдаа нэгэнт сонгосон бол тэр эрх баригчид нь хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэлтэй байж л ард түмний хүсэл зоригийг хэрэгжүүлнэ гэсэн үзэл санаа юм. Тиймээс энэ зарчим нь тѳрийн эрх мэдэл, институцүүдийг ард түмний хүсэл зоригийг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл шиг үздэг гэж хэлж болно. Энэ дэглэм нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийг ялсан нам, улс тѳрийн хүчин, улмаар тэр хүчний лидерийн гарт тѳвлѳрүүлдэг (fusion of power) юм. Тиймээс чухам энэ дэглэмд нэг улс тѳрийн хүчний, улмаар нэг хүний засаглал тогтох боломж байдаг бѳгѳѳд парламент, Засгийн газрыг гартаа атгасан хүчирхэг лидер ямар байж болохыг Н.Энхбаярын засаглалын жилүүд (2000-2004) харуулсан бизээ. Мэдээж парламентаас Засгийн газрыг бүрдүүлдэг учир Засгийн газар одоогийнх шиг бүхэлдээ парламентын гишүүд, улстѳрчдѳѳс бүрдэх нь хэвийн үзэгдэл байх учир “давхар дээлний” асуудал байнга байх болно. Мѳн дээр дурдсан “эвслийн” улс тѳртэй холбоотой бүх л хүндрэлүүд зовоосон хэвээр байх болно.

Гэхдээ Ерѳнхий сайд улс тѳрийн байгууламж, гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн, намын жинхэнэ лидер болсноор эрх баригч нам сахилгатай, гүйцэтгэх засаглал тогтвортой болдог. Мѳн Ерѳнхий сайд улс тѳрийн болон гүйцэтгэх засаглалын хамгийн ѳндѳр албан тушаалтан учир парламентын сонгууль нь улс орны улс тѳр, гүйцэтгэх засаглалын тэргүүнийг сонгох сонгууль болж сонгогчид хамгийн мэдлэг чадвартай, ард олны итгэл найдварыг даахуйц ёс суртахуунтай лидерийг сонгохыг эрмэлздэг. Улс тѳрийн намууд ч ялалт байгуулахын тулд намаа удирдан ялалтад хүргэхүйц, сонгогчдын дэмжлэгийг авахуйц мэдлэг, чадвартай, ёс суртахуунтай лидертэй байхаас ѳѳр аргагүй болдог. Нэгэнт Ерѳнхийлѳгч бэлгэдэл болж, Ерѳнхий сайд жинхэнэ лидер болохоор утсан хүүхэлдэйн тухай асуудал алга болох нь ойлгомжтой.

Эцэст нь ѳгүүлэхэд Үндсэн хуулийн ѳѳрчлѳлт хийж одоогийн тогтолцоог халж Ерѳнхийлѳгчийн эсвэл парламентын дэглэмийг зүй тогтлынх нь дагуу урлаж байж л Монгол улс одоогийн эмгэнэлт байдлаас ангижрах болно.

 Доктор. Л.МӨНХ-ЭРДЭНЭ

Read 5653 times Last modified on Лхагва, 01 10-р сар 2014 09:02

10 comments

  • Comment Link Мягмар, 09 5-р сар 2017 18:15 posted by CharlesLen

    wh0cd725034 abilify this site indocin online tretinoin cream for sale synthroid clonidine buy ampicillin online revia

  • Comment Link Бямба, 29 4-р сар 2017 14:44 posted by Kennethdieks

    wh0cd148587 effexor methotrexate methotrexate tablets

  • Comment Link Даваа, 24 4-р сар 2017 02:04 posted by DorothyTus

    wh0cd524056 Purchase Cialis

  • Comment Link Ням, 16 4-р сар 2017 20:44 posted by صيانة فريجيدير

    يعمل مركز صيانة فريجيدير دائما على راحة عملاءه حيث اننا نعلم جيدا اهميه الاجهزه الالكترونيه فى المنزل فلا يمكن الاستغناء عنها ابدا لذلك يصلك فريقنا فى اسرع وقت يقوم بصيانة الاجهزه الخاصه بك بمجرد تواصلك معنا عن طريق زياره اقرب فرع او عن طريق الاتصال على الخط الساخن
    https://www.almyaa.com/Frigidaire-Maintenance/

  • Comment Link Лхагва, 12 4-р сар 2017 22:07 posted by صيانة يونيفرسال

    احصل على اقوى الخصومات عند تواصلك مع مركز صيانة يونيفرسال للاجهزة الكهربائية وتعرف على احدث التقنيات الفنية المستخدمة فى صيانة كافة انواع الاجهزه اتصل الان برقم مركز خدمة يونيفرسال او من خلال زيارة موقعنا الالكترونى
    https://www.almyaa.com/Universal-Maintenance/

  • Comment Link Лхагва, 12 4-р сар 2017 18:25 posted by صيانة جليم جاز

    تعلن صيانة جليم جاز انها تقديم علي تقديم كافة الخدمات المتاحة لجميع عملاءها المتوفرين وللذلك لحصول علي اعلي جودة من الخدمات .
    https://www.almyaa.com/Glemjaz-Maintenance/

  • Comment Link Пүрэв, 09 3-р сар 2017 11:22 posted by BennyDwell

    wh0cd664127 trental generic himplasia septilin zyrtec

  • Comment Link Даваа, 06 3-р сар 2017 17:29 posted by CharlesLen

    wh0cd918926 buy medrol AUGMENTIN 875 MG

  • Comment Link Пүрэв, 15 12-р сар 2016 17:26 posted by asMigadrmf0

    Augmentin buy bupropion

  • Comment Link Лхагва, 05 10-р сар 2016 13:26 posted by ultra boost uncaged

    The garage harden with the most water stephen curry shoes second seek to return to the union Many teams interested in.Tour of the boots, Mita Sneakers x adidas Consortium Seeulate adidas Consortium of "World Tour" cruise Tour came to Japan, the second stop, they hand in hand of Japan's leading shops Mita Sneakers.Awesome shoes, my world, my shoes.Good times, good life. adidas ultra boost uncaged

Leave a comment

Email * */ ?>

Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэх

  • Өртөөний сүлжээнд элсэх

tsahim_urtuuХэрэв та Монгол Туургатны Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэхийг хүсвэл: http://groups.google.com/group/tsahim-urtuu-suljee хаягаар зочилж маш хялбархан бүртгүүлж болно. Та Гүүгл суурьт энэхүү сүлжээнд имэйлээ бүртгүүлснээр манай сүлжээний гишүүн болно.

 

Image Temp

Энэ хуудас нь Цахим Өртөө сүлжээний нийт гишүүдийн хамтын бүтээл байх бөгөөд ажил хэргийн санал болгоныг вэбийн хамтлаг тухай бүр нь тусган энэ хуудсанд оруулж байх болно. Хамтран ажиллаж буй, ажиллахаар зэхэж буй таньд баярлалаа.

Newsletter