286-р сар2016

Баасан, 08 2-р сар 2002 08:24

Хvн сударын баринтагийг тайлахуй

Written by  baatar_sh
Rate this item
(0 votes)

Нэрт түүхч, Монгол эрдэмтэн Цэцэн Жагжид гуайтай уулзаж явсан боловч тухлан сууж тавтай хөөрч байсангүй Энэ удаа Кальфорн мужийн Сан Хозэ хотноо амьдардаг 87 насны сүүдэр буулгасан ч тунгалаг саруул яваа Цэцэн Жагжид гуайн гэрт нь өдрийн сайнд гарын билэгтэй хүрч, бурхан шүтээнд нь хоёр алд хадаг татаад хөөрөг зөрүүлэх мөчид ийнхүү хуучлан суувай:
Таныг би Євөр Монголоос гарсан эрдэмтэн гэж сонссоноос цаашгүй Аль нутагийн ямар угсааны хүн бэ та?
Би Харчин Монгол хүн Хаалган хотоос бүүр цааш цагаан хэрмийн хавьд амьдардаг Монгол омог аймгийг харчин гэнэ

Нэрт түүхч, Монгол эрдэмтэн Цэцэн Жагжид гуайтай уулзаж явсан боловч тухлан сууж тавтай хөөрч байсангүй. Энэ удаа Кальфорн мужийн Сан Хозэ хотноо амьдардаг 87 насны сүүдэр буулгасан ч тунгалаг саруул яваа Цэцэн Жагжид гуайн гэрт нь өдрийн сайнд гарын билэгтэй хүрч, бурхан шүтээнд нь хоёр алд хадаг татаад хөөрөг зөрүүлэх мөчид ийнхүү хуучлан суувай:


Таныг би Євөр Монголоос гарсан эрдэмтэн гэж сонссоноос цаашгүй. Аль нутагийн ямар угсааны хүн бэ та?
Би Харчин Монгол хүн. Хаалган хотоос бүүр цааш цагаан хэрмийн хавьд амьдардаг Монгол омог аймгийг харчин гэнэ. Хорчин нь бол тайчууд юм шүү. Уг нь харчингуудын ноёд нь урианхай угсааны хүмүүс боловч олон зуун жилийн турш Хятад Монголын хилийн заагт оршин тогтносоноор Хятадад их хайлсан улс. Би харчинаар ярих юм бол дүү минь ойлгохгүй. Миний төрсөн газар бол Євөр Монголын Зостын чуулганы (Одоогийн Улаанхад) харчин баруун гарын хошууны Шивээ голын хөвөөн дэх харчины вангийн ордон. Манай нутаг цагаан хэрэм даваад л залгадаг сайхан газар болохоор Манжийн хаан ав хийхдэг болсон. Тэгээд манж нарыг дагаж ирсэн хятадаар дүүрчихсэн юм. Одоогоор тэр газрыг "авын хороо" гэж нэрлэсээр байна.


Манжийн цэргийн Монгол жанжин Сэнгэринчин харчин хүн vv?
Yгvй, үгүй. Тэр хорчин хүн. Сэнгэринчин байдаг хүчээ Mанжид өгчихсөн хүн. Англичуудыг далай дээр барьж, Тайпэнгийн их тэнгэрийн бослогыг дарж явсан даа.


Жагжид гуайг би язгууртай хүн гэж сонсон юм. Удам угсаагаа тодруулан хэлнэ vv?

Yгvй, үгүй. Би харц хүн. Миний өвөө нар Манжийн хааны үед 8 үеийн хошуун захирагч хийж явсан улс. Захирагч бол дайчин улсын Монгол хошууны эгэл харчуудын хүрж болох хамгийн дээд түшмэлийн зэрэг байсан юм. Миний аав Хаш-Очир айлын гурван хүүхдүүдийн дундах ба лам болон Лувсанчойжир гэдэг номын нар авч яваад сүүлдээ хар болсон. Миний аав гэрийнхээ сүмд анх лам болж шавилан сууж байсан. Манай гэрийн сүмийг харчинд зүүн сүм гэдэг. Цаана нь харчины дунд сүм, баруун сүм гэж байсан. Баруун сүм нь Вангийн сүм гэж алдаршсан Євөр Монголын хувь заяатай их холбогдсон сүм дээ. Аав тэгээд Вангийн сүмд шилжсэн суусан юм гэнэ лээ. Хошуу засаг Гүнсэнноров зарилаг буулган аавыг хар болгоод жасааг нь хошуунд хавсаргасан. Тэгээд харчин вантай эв муутай явсан гэж хэлцэг юм. Харчин ваны итгэмжлэлээр аав их хүрээнд Ар Богд хаан ширээнд суухад баяр хүргэн очиж халхын байдлыг сайтар мэдсэн хүн. Аав Шилийн голын Авга Да Вантай их шадарлаж явсан. Тэр үед Yзэмчин Ван их жаахан хүүхэд байсан. Да Ван бол жүн ван, үзэмчин хүүхэд ван бол чин ван. Тэгээд аав Манжийн хааны элчийг бараалхуулахад чин ван хүүхэд болохоор Да Ван тэвдэж байсан гэдэг. Тэгээд Да Вангийн хүсэлтээр түүний туслах болсон гэсэн. Тэр үед Баруун сүнэдийн Дэ Ван залуу, ээж нь манай аавтай шадарлаж явсан улс болохоор бид багаас баруун сүнэдтэй их найртай байв.


Ємнө та харчин хэл өөр тул намайг ойлгохгүй гэж хэллээ. Гэтэл Монголоор тун сайхан ярьж байх юм. Монгол хэлний бидний ярьдаг аялагийг хэдийд ингэж сурсан юм бэ?

Миний аав Харчин вангаас улсын тусгай гүнд өргөмжлөгдөж Бээжинд суун, Далай ламын төлөөлөгчийг хавсарч байсан болохоор Шилийн голын Монгол хоёд манайхаар байнга ирдэг байлаа. Багад тэд нар оройн цагаар хийх юм байхгүй тул надаар тохуурхан Монголоор ярьж тоглосоор байгаад Монгол хэлийг хүүхэд ахуйдаа сурсан юм. Сүүлдээ би Шилийн голд хошуун туслах түшмэлээр ажиллах болсноор Монголоор өдөр тутам ярьдаг байлаа. Хэрвээ Бээжинд суугаагүй бол харчин хэлээр ярина шүү.
 

Бодвол танайх ном судар хөлгөлөсөн бичгийн их айл байсан байх даа. Та багадаа ямар сургуулиар дамжсан бэ?
Манай авга ах Алтан-Очирын хатан нь Инжинаашийн зээ охин байсан болохоор их зохиолчийн ном судар өвлөгдөн ирсэн. Тэгээд ч манайх гэрийн сургуультай болохоор тэндээ бичиг ном үзсэн. Гэрийн сургууль аравхан хүүхэдтэй, Шандунаас ирсэн багш хичээл заадаг байлаа. Бээжинд очоод Хой Уан гэдэг Амeрик бага сургуульд орсон. Улмаар Бээжингийн их сургуулийн хуулийн ухааны хүрээлэнгийн улс төрийн салбарт суралцсан.
 

Оюутан байх үедээ хийж явсан сэтгэлд тод үлдсэн юм юу байна? Заримаас нь та дурсан ярина уу?
Оюутан байхдаа Монголын түүх, улс төрийг сонирхож ихэд сэтгэл гаргаж байв. 1933 онд Батхаалган дахь Монголын өөртөө засах хөдөлгөөн Дэммчигдонровын удирдлаган дор өрнөж оюутан сэхээтэн залуус түүнийг дэмжин хүлээн авсан. Энэ өөртөө засах хөдөлгөөнийг Банчин Богд дэмжиж байсан ч Жанч хутагт эсэргүүцэж байлаа. Ингэхээр Жанч хутагтыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн болж би түүнд хүчтэй оролцож явав. Жанч хутагт их эсэргүүцэлтэй учирсан болохоор Батхаалганд очиж хөдөлгөөнийг дарж чадаагүй. Жанч хутагт уг нь Монгол хүн, "Монголчууд намайг хүндлэх нь хүү эцгээ асрах мэт. Хэрвээ харш санаатныг (Банчин Богдыг) арилгаваас шаргал зам аяндаан тодорно" гэж хэлж байсан.


Тэгэхээр та Євөр Монголын өөртөө засах эрхийн төлөө тэмцэлд гар биеэр оролцож явсан хүн юм аа. Таныг бүүр Дэ Ван Дэмжигдонровын туслах явсан гэж ярьдаг юм билээ. Энэ талаараа тодруулан хэлээч?

1937 оны 10 сард Хөх хотод "Монгол чуулганууд холбоолон өөртөө засах засгийн ордон" байгуулах хурал хуралдах үед хамт сурагчдынхаа хурлыг төлөөлөн оролцож уг их хуралд дэвшүүлсэн Монгол засгийн газрыг зохион байгуулах төсвийг гардан бичилцсэн. Бүгд л Дэ Ваны шууд удирдлаган дор Японы дэмжлэгтэйгээр явагдаж байсан юм. Японтой ийнхүү харилцаа тогтсон тул 1938 онд Японы Васeдагийн их сургуульд Япон хүмүүсийн дэмжлэгтэйгээр суралцсан. 1939 оны 9 сард Японоос Хаалганд буцан ирж, аавын хуучин найз Шилийн голын чуулган дарга Сүнчинваанчигийн дэргэд бичээчээр ажиллаа. 1943–1945 онуудад Шилийн гол чуулганы ерөнхий явдлыг эрхлэх газрын дарга, чуулганы ажилтан, эдийн засаг соёлын ажлыг давхар хавсарч байсан. Дэ Вантай ойр дотно явсан болохоор "Миний мэддэг Дэмчигдонров ванг хийгээд тухайн үеийн Євөр Монгол" гэдэг хоёр дэвтэр ном бичсэн. Хожим англиар "Монголын эцсийн ванг Дэмчигдонровын нэг нас хийгээд түүний цаг үе" номоо гаргалаа. Дэ Ванг ингэж хэлсэн: "Хятадууд намайг урвагч гэдэг. Хэрвээ би хятад хүн байсан бол урвагч мөн. Гэхдээ би Монгол хүн болохоороо огтхон ч урвагч биш."


Та тэгвэл дайны жилүүдэд Шилийн гол аймагт ажиллаж байжээ. Чөлөөлөх дайн хэрхэн болж өнгөрсөн бэ?

Тэр үед бид нар нэг том урт хар үүл баруун хойноосоо нүүгээд зүүн ургашаа далд орохыг харсан юм. Тэр их хар үүлээр муу ёрийн совин татаж байснаа их тод санадаг. Зөвлөлт Монголын чөлөөлөх цэрэг ирээд чөлөөллөө. Оросууд хамаг юмыг нь хамаад аваад явсан, тэдний явсан газар аюул их нүүрлэсэн. Жийп машиндаа булааж тоносон ачаа нь багтахгүй болохоор айлын дээсэн хошлонг тас огтолоод тэнжээ хийгээд тэд арилдаг байлаа. Орос цэргүүд бол тааралдсанаа авна, архи хүүхэн хайна. Миний цагийг нэг орос цэрэг булааж авчихаад архи гарган канпай (хундаг тулгая) хийе гэж байсан. Юмаа булаалгасан амьтан чинь юун канпай хийж найрлах вээ дээ. Монгол нохой ухаантай. Морьтой хүн ирэхэд боргодог доо. Тэгтэл орос цэрэг ирэхээр нэг дуу ч гаргахгүй нам хэвчихдэг юм. Ямар их муу сүр байна. Нохой хүртэл мууг нь мэдчихээд нам хэвтээд байгаа юм. Хамгийн харуусалтай нь Бандид гэгээний хийд дээр хурал хураад сууж байгаа 120 гаруй лам нарыг орос цэргүүд бослогонд бэлтгэж байна гээд үнэсэн овоон дээр гаргаж байгаад шүршээд алчихсан. Тэгээд дотор нь Японы тагнуул байсан гээд зар тараачихсан. Би тэр үед Авга Вангийн газар хүрээд иртэл гэгээний хийд цусанд будагдсан байсан. Харин хурал номонд ирээгүй лам нар амьд гарсан даа. Бандид гэгээний сүмийн буурин дээр Шилийн гол аймгийн Шилийн гол хот байгаа. Дайны үед хэн нь монгол, хэн нь хятад, хэн нь япон, хэн нь дайсан гээд ялгахад бэрх, хүний чанар гэж бас огт байхгүй болно.


Монгол цэргүүд мөн тонуул дээрэм хийж байсан уу? Тэдэнтэй уулзаж учирч байв уу?

Монгол ах дүү нар бол нүүр халуун болохоор арай тийм биш ээ. Халхын цэрэг ирсэн газар бол аюулаас аврагдлаа гээд ардууд их баярлаж байсан. Бид нар өргөх бичиг үйлдэж Євөр Монголын ард түмнийг чөлөөлж байгаад баяр хүргээд Зөвлөлт-Монголын цэрэгт элч илгээлээ. Тэгтэл нөгөө элчийг маань хамаг хувцасыг нь тайлж аваад нүцгэнээр нь нэг цамц нөмрүүлээд моринд мордуулаад буцаасан. Тоглож байгаа нь л тэр байх. Харин тэр захидал Монголын Yнэн сонин дээр гарсныг хожим мэдлээ. Би Монголын цэргийн даргын цацарт ороод элдэвийг хөөрч бүүр сүүлдээ дайлуулаад их удав. Тэгтэл гадаа хүлээж байсан нөхөд маань санаа нь зовоод, ингэж удахыг бодоход нэг юм боллоо одоо яандаа гэж байсан юм гэнэ лээ.


Оросын чөлөөлөх цэргээс айж байв уу? Яагаад тэдний үлдээсэн бараан мөрийг түүхэн бичээд үлдээсэнгүй вэ?

Айлгvй яахав. Тэд чинь хүссэнээ хийнэ. Амыг нь харж аргыг нь олохоос өөр юм юу байхав. Нэг удаа орос цэргийн хүрээнд буусан юм. Цэргийн хээрийн чирдэг тогоонд хонь алаад толгойг нь аваад бүтнээр нь чанчихсан, сэвс нь хамт чанагдаад ногоон шөл болчихсон харагдсан. Яг мал шиг санагдсан даа. Єөрсдийнхөө хэрэглэж яваа юм болгоноо "наш, наш" (манайх) гэнэ. Амeрикт хийсэн Жийп маркийн тэргийг хүртэл заагаад манайх л гэнэ. Манайх гээд байгаа лаазласан махан дээрх бичгийг нь хартал Амeрикт хийлээ гээд бичсэн байсан. Худлаа байна гээд зүрхэлж хэлж чадсангүй дуугүй л өнгөрлөө. Намайг ямар англи хэл сурсан гэж тэд мэдэх вэ, аягүй бол өөрсдөө ч уншиж чадахгүй хүмүүс л явсан байх. Тэдний яваад өнгөрсөний хойно ах дүү нар ирээд чөлөөлөөд явлаа гэж бичиж эхэлсэн. Yнэн зөвөөр нь бичвэл ах дүү орнуудын найрамдалд ан цав суулгалаа гээд улс төрийн алдаанд орно.

Дайн төгссөний дараа Зөвлөлт Монголын улаан армийн хамгаалал дор "Євөр Монголын чөлөөлөх хурлыг" байгуулж байхад би гишүүнээр нь орсон. Xэсэг нь Гоманданынхантай, хэсэг нь Хятадын коммунист намынхантай нийлээд Монголчууд чинь Монголчуудаа зовоож гүйцсэн улс юм шүү дээ. Тэр үед тэмцэж байсан улсууд гоминданы хуулинд өөрчлөлт оруулж Євөр Монголын өөртөө засах эрхийг сэргээх гээд дийлээгүй. Тэр үймээний жилүүдээр би эхлээд Бээжинд хүрсэн. Самуун цагаас дайжиж харчиндаа очсон. Авгай хүүхдээ Тайван гаргачихаж байгаад хойноос нь 1949 онд өөрөө хүрсэн. Улс төрийн хөдөлгөөнөөс ангижирч соёл түүхээ судлан гэртээ 7 жил сууж ном үзсэн. 1957 онд Тайпэй дахь Улс төрийн их сургуулийн хязгаар орнууд дахь төрийн бодлогын салбарт Монгол хэлний багшаар орсон. Дараан жилээс эхлэн арван жил Тайваны их сургуулийн утга зохиолын хүрээлэнгийн түүхийн салбарт Монгол хэл зааж, эрдэмтэдтэй хамтран Юань улсын түүх судлалын дугуйланг байгууллаа. 1963 онд нэг жил Лондонгийн их сургуульд Монгол хэл заасан.

Чөлөөлөх дайны дараа таныг Хятадаас гартал Євөр Монголын байдал ямаршүүхэн байв даа.


Та тэгээд Тайванаас Амeрикт хэдийд ямар ажлаар ирсэн бэ?

1967 онд Юта муж дахь Brigham Young их сургуульд Fullbright-ийн судлаач эрдэмтнээр нэг жил ажиллаад Тайван руу буцсан. 1972 оноос Brigham Young их сургуулийн түүхийн ангид профeссороор ажиллаж эхлэв. Мормоны сургуульд 10 жил багшлаад номонд нь орсонгүй ээ. Тэд нар их зөөлөн улс байдаг юм.


Дэ Ванг Монголд баригдаад бараг хороогдсон бололтой цуурхал байдаг. Yнэндээ манайхан барьж аваад Улаанхүүд тушаачихсан юм билээ. Энэ талаар та яриач?

Дэ Ван сүүл болтол шоронд байсан. Харин хамгийн том хүү нь Монголд зугтаж очсон. Тэр очихдоо их баярлаж байсан. Түүнийг ч ихэд зочилон сүртэй хүлээн авсан. Чойбалсан ихэд найр тавьж байгаад дараа нь бариад алчихсан юм. Харин түүний дүү нар нь Хятадад бий.
Євөр Монгол хүн байсан гэж хэлж болно оо. Ганжуурва гэгээн бол Хөх нуурын Монгол хүн. Сүм нь бол Долнуур (Долоон нуур) сүм. Шавь нар нь Хөлөнбуйрын Барагт их олон байсан. Би их ерөөлтэй хүн дээ. Амeрикт явахаасаа өмнө Ганжуурва гэгээний намтарыг хэлүүлж аваад бичсэн. Сүүлд нь тэгээд ном болгоод гаргасан юм. Долнуурын сүмд оросууд орж ирээд бүгдийг үгүй хийчихсэн. Чөлөөлөх чөлөөлөхдөө гүйцэд чөлөөлөөд юу ч үгүй болгосон.
Yгvй. Би хэлж болно. Тэгээд би яваад өгнө. Миний хэлсэн үгний золиосонд өчнөөн хүний амьдрал яаж ч өөрчлөгдөж, хохирох юм билээ. Би энэ талаар eр юм хэлдэггүй. Одоо хэллээ гэхэд нэгэнт оройтжээ.


Та Ганжуурва гэгээний тухай ном бичсэн хүн. Євөр Монголын гэгээн хүн үү? Ямар гэгээн байсан талаар та хуучлаач?


Та Євөр Монголын түүхийн эгзэгтэй үесийг сайн мэдэх юм байна. Энэ талаараа өөрийнхөө үзэл бодлыг Євөр Монголчуудын дунд илэрхийлж байв уу?

Монгол оронд очиж үзсэн үү? Монголынхоо талаар юу гэж бодож явдаг вэ?
Монгол Улсад 1992 онд очиж Монгол судлалын 6 дугаар их хуралд оролцсон. Монгол гайхамшигтай сайхан орон. Монголчууд бидний зүрх сэтгэлийн аргамжаа болсон газар. Монгол бол өнөөдөр таран бутарч, зовж зүдэрсэн олон Монголчуудын сэтгэлийг тэвтээж итгэл авчрах ариун шүтээн нь. Хэрвээ Євөр Монголчууд байгаагүй бол Монгол хятадаар дүүрчихнэ. Буриад байхгүй бол Монгол Оросоор дүүрчихнэ. Энэ их аюулаа. Євөр Монгол Буриад хоёр байхгүй болчихбол Халх одоо байгүй байна шүү дээ. Євөр Монголчууд их тэмцэж байсны үр дүнд Халх хэвээр үлджээ. Yvнийг Монголчууд eр мартаж болохгүй. Монголын тусгаар тогтнол бол зуу зуун мянган Монголчуудын амьдралын золиосон дээр тогтсон зүйл. Євөр Монгол хэдийгээр бичгийн хэлтэй ч ярианыхаа хэлийг мартаж байна. Энэ тун тусгүй, хайлаад алга болчихно шүү дээ. Монгол залуус маань хаа явсан газраа өөрийн соёлоо авч дэлгэрүүлж явах хэрэгтэй.


Цас буусан мэт цал буурал толгойтой цаг үргэлж инээвхийлэн явдаг харчин аймгийн Цэцэн Жагжид гуай таны суу билгээр бүтсэн 18 ном 130 эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдийг үзсэн дороо Монгол түмэн бид ямагт адис хүртэж явъя. Ерөөлөөр учирсан таны насны буян бидэндээ ирэх болтугай.


Ярилцсан Др. Ш. Баатар


Амeрикийн баруун хойгийн Mонголчуудын
Замдаан сэтгүүлд анх хэвлэгдэв.

"Onoodor" sonind bas hurgev.


Zurgiin tailbar: Baruun garaas Tsetsen Jagjid, tuunii hatan Oyungerel, minii bie, 2000 on, San Francisco


"Замдаан" сэтгүүлийг захиалан унших сонирхолтой хүн Энэ и-мэйл хаягийг спамботоос хамгаалсан. Та үзэхийн тулд JavaScript идэвхжүүлэх хэрэгтэй. , Энэ и-мэйл хаягийг спамботоос хамгаалсан. Та үзэхийн тулд JavaScript идэвхжүүлэх хэрэгтэй. , Энэ и-мэйл хаягийг спамботоос хамгаалсан. Та үзэхийн тулд JavaScript идэвхжүүлэх хэрэгтэй. хаягаар хандана уу?


Read 827 times Last modified on Баасан, 06 4-р сар 2012 17:45

1 comment

Leave a comment

Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэх

  • Өртөөний сүлжээнд элсэх

tsahim_urtuuХэрэв та Монгол Туургатны Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэхийг хүсвэл: http://groups.google.com/group/tsahim-urtuu-suljee хаягаар зочилж маш хялбархан бүртгүүлж болно. Та Гүүгл суурьт энэхүү сүлжээнд имэйлээ бүртгүүлснээр манай сүлжээний гишүүн болно.

 

Image Temp

Энэ хуудас нь Цахим Өртөө сүлжээний нийт гишүүдийн хамтын бүтээл байх бөгөөд ажил хэргийн санал болгоныг вэбийн хамтлаг тухай бүр нь тусган энэ хуудсанд оруулж байх болно. Хамтран ажиллаж буй, ажиллахаар зэхэж буй таньд баярлалаа.

Newsletter