Эртний Египетийн хатан хаан Клеопатра дайнд ялагдан аргагүй байдалд орж амиа хорлохдоо саванд тусгайлан бэлдсэн наж могойгоор өөрийгөө хатгуулдаг. Македеоны Александрын үеэс хаадууд, дээдсүүд бие биеийгээ сэмхэн хөнөөх хэрэг гарвал хортой мөөг мэтийн олон төрлийн ургамлын гаралтай хор хэрэглэдэг байсан талаар судар бичигт өгүүлдэг.

Гэтэл таалагдахгүй нэгийгээ цааш нь харуулахын тулд хүн төрөлхтний түүхэнд анх ашигласан онцгой нэгэн хор буй. Үүнийг хүмүүс эртнээс нааш “Хаан хор” гэж нэрлэсэн ба монголоор хүнцэл, орос ах нар мышьяк, англиар arsenic гэж уншина. Хулганыг оросоор мышь гэдэг биз дээ. Ямар ч гэсэн оросууд энэ хорыг анхнаасаа хулгана, хархыг устгахад өргөн ашигладаг байсан учир мышьяк гэж нэрлэсэн ч байж болох. Харин “Арсен” гэдэг нь грек хэлэнд хүчтэй гэсэн санааг агуулдаг болохоор энэ бодис ямар ч гэсэн чамгүй л эд байж таарч байна.

Огт амт, үнэргүй 60 мг ийм бодисыг ус юм уу дарсанд холиод уулгахад ямар ч амьтныг хоромхон зуур цааш нь харуулах хүчтэй хирнээ бага тунгаар байнга хэрэглүүлэх юм бол хэдэн сарын дараа чимээгүйхэн нүд аниулдаг ийм хорыг алхимичид гаргаж авсан нь эхлээд дээдсийн хүрээлэнгийнхний дунд бие биеэсээ чимээгүй өшөө авах боломжийг бий болгосон гэдэг юм билээ.

Хүчтэй хордсон хүн бөөлжих, гэдсээр нь хатгах, гүйлгэх зэрэг яг л хоолны хордлогын шинж тэмдгүүд илэрч байгаад нүд анина, гол нь хохирогчийн биед хор уусан гэх ямар нэг шинж тэмдэг дараа нь илэрдэггүй учир үйлдсэн этгээд гэм зэмгүй өнгөрдөг байж. 18-р зуунд Францын Людовик хааны хайртай Маркизыг 25-хан насанд нь ордныхон хуйвалдан хүнцлээр хордуулж алсан боловч, тэр үеийн тэргүүлэх бүх эмч нар төрөл бүрийн задлан шинжилгээ хийсний дүнд үхлийн шалтгааныг тодорхойлохдоо биенд нь ямар нэг бодисд хордсон нь тогтоогдоогүй гэсэн дүгнэлтийг хаандаа итгэлтэйгээр гаргаж өгч байжээ.

Хүнцэл химийн бодисынхоо хувьд үелэх системийн 33-т жагсдаг жирийн л нэг металлоид гэхдээ зарим бодистой урвалд орохоороо заналт зэвсэг болж хувирна. Хүнцлийн исэл гэх /As2O3/ энэ үхлийн цагаан нунтгийг XIY зуунаас эхлэн Европын хаад хатад, ордныхны хүрээнд эхлээд нууцаар ашиглаж эхэлсэн ба энэ нь цаашдаа хүрээгээ тэлсээр баян эцэг эхийнхээ өв хөрөнгийг булаалдсан ах дүү, амраг садангууд, бие биенийгээ үзэн ядсан нууц амрагууд сүүлдээ бүр хоорондоо дайсагналцдаг шашны урсгалын лам хуврагууд ч өшөө авалтынхаа гол зэвсэг болж хувиргасан байна. Хаадын хор гэх энэ хороор Александр IV, Александр VI хаадууд, Екатерина хатан, Чезар гэх мэт дээдсийн хүрээлэнгийн гэгдэх 600 хүнийг хордуулж амжсан гэдэг. Үүний зарим тохиолдлууд нь Александр Дюмагийн зохиолуудад ч гардаг.

Их Британийн Георг III хаан нь сэтгэцийн өвчнөөр үе үе өвдөж энэ үед нь түүнд номхруулдаг цамц хүртэл өмсгөхөд хүрдэг байжээ. Эрдэмтэд түүний гэнэтийн үхлийн шалтгааныг дөнгөж 2005 онд Георг хааны үснээс авсан шинжилгээгээр гарсан хүнцлээр нь илрүүлжээ. Хаанд өгдөг байсан эмийн бэлдмэлд нь хүнцэл ихээр хольж өгсөөр залуухнаар нь хорвоог орхиулсан гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн байна.

Хэрэв дундад зууны үед хүнцлээр хордож үхжээ гэдгийг Европод тогтоох арга байгаагүй бол хятадын химичид үүнийг тогтоож чаддаг байлаа. Харамсалтай нь шинжилгээний арга нь бас л нууцлагдаж өнгөрсөн юм. Хүнцэл заримдаа цагаан тугалганд ч байдаг. Иймээс шинэхэн, цагаан тугалган саванд нэлээд хугацаагаар байсан ус, дарсанд хүмүүс бөөлжиж гэдсээр хатгуулах маягаар үе үе хорддог байсан тухай бичиг зохиолд дурдсан байх нь цөөнгүй.

1804 онд Францын эзэн хаанаар өргөмжлөгдөж Европын ихэнх улс орнуудыг өөрийн хараат болгосноороо түүхэнд тод томруунаар үлдэж чадсан алдарт жанжин Наполеон 1821 онд ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн ч үхлийнх нь шалтгаан бараг хоёр зууны турш таавар хэвээр, эрдэмтдийн анхаарлыг татсан асуудлын нэг байсаар ирсэн билээ.

“Би удахгүй үхнэ гэдгээ мэдэж байна. Таалал төгссөний дараа миний биед задлан хийж ходоодыг минь анхааралтай шинжлэхийг хүсч байна…Задлан шинжилгээний үр дүнг хүүд минь илгээхийг хичээнгүйлэн хүсье” гэсэн захиаг Наполеон нас барахынхаа өмнөхөн өөрийн хувийн эмчдээ хандан бичиж байжээ.

51-хэн насандаа цэл залуугаараа хорвоог орхисон тэрээр амьдралынхаа сүүлчийн өдрүүдэд улам бүдүүрсээр байв. Илүүдэл жин нь хүнцлээр хордсоны гол шинж тэмдэг болдог байна. Нас барснаас нь хойш бараг гучин жилийн дараа түүний шарилыг Ариун Елений арлаас Парисд авчирч дахин оршуулахад шарил нь огт муудаагүй байгааг үр хүүхэд нь хараад хөшиж орхисны учир мөн л нөгөө хүнцэл гайхалд байж. Хүнцэл амьд амьтныг хөнөөдөг хирнээ цогцсыг нь муутгалгүй хадгалдаг шидтэй эд гэнэ. Хорны ертөнцөд цианид гарч ирэхээс өмнө хүнцэл ийнхүү дэлхийг эзэгнэж байлаа.

Гэтэл манайд энэ бодисын тархалт ямар хэмжээнд байгааг авч үзвэл уншигч та гайхаж мэднэ. Нийслэлийн Налайх дүүрэгт хуучин шилний үйлдвэрийн хашаанд 40 гаруй тонн гаруй хүнцэл олон жил харуул хамгаалалтгүй хэвтэж байгаа талаар хэвлэлүүд нэг үе шуугиж байгаад л мартсан. Одоогоос 20 гаруй жилийн өмнө үйлдвэрийнхэн уг бодисыг Хятадаас оруулж ирээд шил үйлдвэрлэхдээ ашиглаж байгаад орхижээ. Энэ юу ч биш.

Алтны үндсэн ордонд мөнгө ямагт агуулагдддаг. Мөнгийг хүнцэл байнга дагалддаг. Асгатын мөнгөний ордыг ашиглахаа хойшлуулаад байгаагийн нэг шалтгаан нь хүдэрт нь хүнцлийн агууламж өндөртэйнх. Тэгвэл энэ орд төдийгүй Бороо Гоулдынхны алтыг нь аваад хаягдлыг нь асгаад тамын тогоо болгоод хаячихсан нууранд жилд хэдэн мянган тонноор нь ашигладаг цианид нь үлдээгүй юмаа гэхэд нөгөө хүнцэл гайхал чинь тэнд баталгаатай байж л байгаа. Мөн Монголоор нэг тарчихсан хэдэн арван мянган нинжа нарын гэртээ нүдэж байгаа чулуу шороотой нь холилдоод манарч л байгаа.

Ганц хоёрхон жишээ татахад циант мөнгөн усанд сумаараа хордсон Хонгорын төвийн худгаас авсан дээжинд хүнцэл илэрсэн тухай өнгөрсөн жил Германы эрдэмтэдийн судалгааны тайланд туссан байна лээ.
Өмнөговь аймгийн Манлай, Цогтцэций, Ханбогд зэрэг нилээд олон суманд нинжа нарын мөнгөн усаар алт угааж байсан худгуудын ойролцоо хөрснөөс авсан дээжинд хүнцэл зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс хэдэн зуу дахин их хэмжээтэй байгааг манай эрдэмтэн судлаачид бас илрүүллээ. Эдгээр сумдад тєрєлхийн гаж хєгжилтэй нярай ч сүүлийн үед нэмэгдэх хандлагатай болсон нь өнөөдөр хүн бүрийн зүрхийг түгшээж байна.

Уудаг усныхаа ганц эх үүсвэр дээр үхлийн хор зуурч суудаг увайгүй хүмүүс манайхаас өөр улс орноос олдохгүй нь лавтай. Ийнхүү хүнцлийн хор агуулсан алттай шороог мөнгөн ус цианид гэх хоёр аюултай хороор угаан зогсож байгаа хүнээс ялангуяа эх хүнээс юу үлдэх юм бэ. Хэн ч бодсон ойлгомжтой.

Алтны шороон орд руу шүлэнгтэн дайрагсад гол усыг хүн бүү хэл мал ч уухын аргагүй болтол бохирдуулан ширгээж хорлодог. Тэгвэл алтны үндсэн орд гэх уулын чулууг дэлбэлж ухаж аваад тээрэмдэж байгаа, гэр орондоо төмөр ууранд нунтаглаж суугаа тэр хэд өөрсдийгөө бүү хэл үр хүүхдээ хордуулахаас буцахаа байсны зэрэгцээ алс холоос мах сүүгий нь зөөгөөд идэж байгаа манийгаа хүртэл хаан хорны тунгаар аажим аажмаар мажийлгаж мэдэх нь. Ингээд бодохоор алт дагасан шуналын улангаслаас үүдсэн энэ гамшиг Монголчууд бидэнд аль хэдий нь нүүрлэжээ гэхэд нэг их буруудахгүй нээ.

Ш.Пүрэвсүрэн